Dịch thuật văn học: Đáng báo động nhưng hàng thật vẫn nhiều hơn

 



Ở vào đầu thế kỷ XX, khi văn học Việt Nam bước vào giai đoạn xây dựng và phát triển mới, cao trào dịch thuật, với những trang báo chí, chẳng hạn như tạp chí Nam Phong, ào ạt đăng các bản dịch từ tiếng Hán, đặc biệt từ tiếng Pháp và các nước phương Tây, hay in thành sách trong những loạt sách, tủ sách, như Âu Tây tư tưởng với những tên tuổi, những người dịch đầy tâm huyết, đầy tài năng như Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Nguyễn Đỗ Mục, Phan Kế Bính... đã đóng góp phần không nhỏ để Việt Nam có được một nền văn xuôi trưởng thành, nền thơ mới qua trào lưu Thơ mới mới lạ. Từ giữa thế kỷ XX đến nay, văn học cách mạng Việt Nam đi từ bước khởi đầu cho đến chỗ khẳng định vị thế đáng tự hào, như nhiều người đã công khai thừa nhận, dịch thuật văn học cùng với những thế hệ người dịch nối tiếp nhau cũng đóng góp đáng kể.

Tuy nhiên, trong xã hội ta, hoạt động dịch thuật thực sự vẫn bị coi thường, vẫn bị cho chỉ là chuyện ăn theo, dễ dàng, như nhiều người lầm tưởng hễ là người Việt Nam là ai cũng có thể làm thơ, làm văn được. Lao động dịch thuật bị coi rẻ. Trong thang bậc nhuận bút, nhuận bút dịch chỉ bằng nửa nhuận bút sáng tác. Nhuận bút cho một bài dịch thơ Đường thậm chí cũng chỉ bằng nửa nhuận bút một bài ca dao, hò vè... Văn học dịch không phải là đối tượng của giới nghiên cứu, phê bình văn học. Cho đến cuối thế kỷ XX chưa có một tự điển nào, kể cả Tự điển văn học ra lần đầu tiên năm 1987 lẫn Đại tự điển tiếng Việt lớn nhất do Nguyễn Như ý ra năm 1999, cũng không có từ mục nói về dịch văn học. Dịch văn học phần lớn được nhắc tới một cách chung chung, khen chung chung.

Tôi hoàn toàn đồng ý về nhận định rằng tình trạng đáng báo động trong hoạt động dịch thuật của ta hiện nay là có thật: có quá nhiều sai sót, quá nhiều điều đáng phàn nàn, nhiều chuyện thậm chí đáng phải xấu hổ. Nhưng tôi nghĩ điều này cũng chỉ phản ánh một phần thực trạng chung của xã hội ta đang thay đổi để đi lên mà thôi. Nó nằm trên cùng một mặt bằng với mọi hoạt động khác. Phải tìm ra nguyên nhân cốt lõi, và muốn giải quyết lại không chỉ phụ thuộc vào một đối tượng riêng biệt nào.

Nói gì thì nói, bức tranh toàn cảnh của hoạt động dịch thuật ở Việt Nam nói chung và Hà Nội ta nói riêng, theo tôi là khả quan hơn nhiều so với trước kia. Thị trường sách văn học dịch đa dạng, phong phú đến choáng ngợp. Đâu còn cái thời muốn mua một cuốn sách văn học dịch nào đấy phải đi cửa sau xin được chữ ký duyệt ! Những năm gần đây, hằng năm đều xuất hiện những cuốn sách dịch, bộ sách dịch nghiêm túc, có giá trị trên các quầy sách (có điều sách dịch chưa phải đối tượng thực sự của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học một cách nghiêm túc; một bài báo khen rồi lọt thỏm trong dòng quảng cáo về các mặt hàng khác ra rả liên tục trên mọi phương tiện truyền thông). Riêng Hội Nhà văn Hà Nội thôi, hằng năm cũng chọn được một hai cuốn sách dịch để trao tặng giải thưởng rất xứng đáng: bản dịch Trở về (Tiếu Thạch) của Lê Bầu, bản dịch Cuộc đời của Pi (Yann Martel) của Trịnh Lữ và mới đây là bản tuyển dịch Thơ trữ tình thế giới thế kỷ XX của Bằng Việt.

Tờ báo Người Hà Nội, cơ quan ngôn luận của Liên hiệp Văn học - Nghệ thuật Hà Nội thường xuyên giữ đều Góc thơ trữ tình - hết đăng các bản dịch thơ thế giới lại đến các bản dịch thơ chữ Hán của cha ông....

Lại vẫn có khá nhiều người yêu mến đến với hoạt động dịch thuật. Câu lạc bộ Thơ dịch tập hợp hơn 30 cụ giàu tâm huyết, giỏi ngoại ngữ, nhiều hiểu biết, tích luỹ qua những chặng đường đầy biến động, gian truân trong lịch sử đau thương và hào hùng của dân tộc vừa qua. Được Hội Nhà văn Hà Nội đỡ đầu, CLB sinh hoạt đều đặn suốt gần mười năm kể từ ngày thành lập vào năm 1996, ra được 12 đầu sách tuyển dịch. Bên cạnh đó còn có nhóm Tràng An chuyên về Hán Nôm, tập hợp cả già cả trẻ, hằng tuần gặp nhau trao đổi về dịch thuật.

Nhiều dịch giả các thế hệ vẫn âm thầm miệt mài dịch những tác phẩm mình yêu thích, đóng góp cho sáng tác dịch thuật nói riêng và đời sống văn học nói chung. Nói cho đúng, dịch văn học cũng như các lĩnh vực hoạt động khác trong xã hội. Có người thực sự say mê công việc này thì họ cứ làm, chỉ cần tạo ra sản phẩm hoàn mỹ, kết quả đến đâu tuỳ thuộc vào tài năng, không cần bận tâm lắm tới sự khen chê. Theo quan niệm đó mà nhìn nhận thì hoạt động dịch thuật văn học ở ta vẫn diễn ra bình thường. Trong mọi lĩnh vực đều có cái thật, cái giả. ở đây cũng vậy, theo tôi xu hướng hàng thật có nhiều hơn.